Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, założony w 1364 roku, jest najstarszą uczelnią w Polsce i jedną z najstarszych w Europie Środkowej. Jego historia to nie tylko rozwój nauki, ale także niezwykłe zabytki – kolegia – oraz unikalne tradycje akademickie, które przetrwały do dziś. W artykule przybliżamy dzieje najstarszych budynków uniwersyteckich i zwyczajów, które stanowią o tożsamości Alma Mater Jagellonica.

Collegium Maius – serce średniowiecznej wszechnicy

Akademia Krakowska została założona przez Kazimierza Wielkiego w 1364 roku na mocy bulli papieża Urbana V. Początkowo miała trzy wydziały: sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa. Po okresie zastoju uczelnię odnowił w 1400 roku król Władysław Jagiełło, a królowa Jadwiga przekazała na ten cel swoje kosztowności. Wzniesiono wtedy Collegium Maius – gotycką perłę przy ulicy Jagiellońskiej. Budynek, zbudowany w latach 1400–1418, od wieków pełni rolę reprezentacyjnej siedziby uniwersytetu. To tutaj studiował Mikołaj Kopernik, Jan Kochanowski i wielu innych. Aula Jagiellońska z przepięknym sklepieniem krzyżowo-żebrowym jest miejscem inauguracji i najważniejszych uroczystości. W budynku mieści się Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, które przechowuje cenne zbiory, w tym berła rektorskie, średniowieczne instrumenty naukowe oraz globusy.

Inne najstarsze kolegia – Minus, Iuridicum i pozostałe

W bezpośrednim sąsiedztwie Collegium Maius znajduje się Collegium Minus, wzniesione w połowie XV wieku jako bursa dla ubogich studentów. Z czasem stało się siedzibą wydziału filozofii; obecnie mieszczą się tam instytuty geografii i geologii. Kolejnym zabytkowym obiektem jest Collegium Iuridicum – gotycko-renesansowy gmach przy ulicy Krupniczej, który od średniowiecza służył wydziałowi prawa. Wydział lekarski istniał już od 1364 roku, ale własny budynek – Collegium Medicum przy ul. Grzegórzeckiej – powstał dopiero w XIX wieku. Warto również wspomnieć o Kolegium Nowodworskiego (założonym w 1588 roku), które jako szkoła przygotowawcza kształciła przyszłych studentów uniwersytetu. Oto lista najstarszych kolegiów UJ z przybliżonymi datami fundacji:

• Collegium Maius – ok. 1400 r.
• Collegium Minus – ok. 1450 r.
• Collegium Iuridicum – XV w., rozbudowywane w XVI w.
• Collegium Medicum (gmach przy ul. Grzegórzeckiej) – 1850 r. (wydział starszy)
• Kolegium Nowodworskiego – 1588 r.

Żywe tradycje akademickie

Uniwersytet Jagielloński kultywuje wiele średniowiecznych zwyczajów. Centralnym punktem ceremonii jest inauguracja roku akademickiego, podczas której rektor, profesorowie i studenci w historycznych togach przechodzą z Collegium Maius do kościoła św. Anny. Ważnym symbolem jest Immaculata – obraz Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, który od 1603 roku jest patronką uczelni. Bractwo Akademickie, istniejące od 1460 roku, zrzesza profesorów i absolwentów, dbając o tradycje, takie jak śpiewanie „Gaudeamus igitur” podczas uroczystości. Inną ciekawą tradycją jest zwyczaj „żakowskiego sądu” – w średniowieczu studenci podlegali własnemu sądownictwu, a rektor mógł sądzić żaków za wykroczenia. Do dziś podczas juwenaliów władzę przejmują studenci, symbolicznie nawiązując do dawnych przywilejów. Obok wymienionych, warto wyróżnić:

• Uroczystą inaugurację roku akademickiego w Collegium Maius
• Kult Immaculaty – patronki uczelni
• Działalność Bractwa Akademickiego (od 1460 r.)
• Śpiewanie hymnu „Gaudeamus igitur”
• Studenckie juwenalia i wybory żakowskiego rektora

Te wielowiekowe tradycje, wciąż żywe w murach krakowskiej wszechnicy, stanowią pomost między przeszłością a współczesnością, nadając uniwersytetowi niepowtarzalny charakter.